Sezon aktywności kleszczy w Polsce trwa od kwietnia do października, z wyraźnym szczytem wiosenno-letnim i drugim, słabszym jesienią. To czas, w którym przy pierwszym stole w aptece coraz częściej pojawiają się pacjenci pytający o repelenty, sposób usunięcia kleszcza albo o badania serologiczne po ukąszeniu. Warto wykorzystać tę rozmowę, aby przejść do tematu szczepienia, które jest jedyną skuteczną profilaktyką swoistą KZM, w dodatku dostępną w warunkach apteki ogólnodostępnej dla osób dorosłych.
O czym warto powiedzieć pacjentowi – krótkie tło kliniczne
Kleszczowe zapalenie mózgu to ostra choroba wirusowa przenoszona głównie przez ukąszenie zakażonego kleszcza. Możliwe jest też zakażenie po spożyciu niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia, znacznie rzadziej przez transfuzję krwi lub przeszczep narządu pobranego od osoby w fazie wiremii. Okres inkubacji wynosi od 7 do 14 dni. W pierwszej fazie zakażenie przebiega bezobjawowo albo daje objawy grypopodobne. U części chorych po kolejnych 7-14 dniach dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego: zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego. U 35-58% chorych z zajęciem OUN pozostają trwałe powikłania neurologiczne, a u około 1 na 100 chorych zakażenie kończy się zgonem. Liczbę zachorowań w Polsce szacuje się na 150 do ponad 250 przypadków rocznie, przy czym do 80% rejestruje się w rejonach północno-wschodniej części kraju.
Schemat szczepienia dorosłych
W obrocie znajdują się dwie zarejestrowane szczepionki inaktywowane:
- Encepur Adults ,
- FSME-IMMUN,
każda w dawce 0,5 ml dla osób dorosłych (Encepur Adults od 12. roku życia, FSME-IMMUN od 16. roku życia). Schemat podstawowy obejmuje trzy dawki:
- pierwsza dawka,
- druga dawka po 1-3 miesiącach od pierwszej,
- trzecia dawka po 9-12 miesiącach od drugiej w przypadku preparatu Encepur Adults oraz po 5-12 miesiącach od drugiej w przypadku preparatu FSME-IMMUN.
Jeśli pacjent potrzebuje szybkiej ochrony (np. przed wyjazdem), drugą dawkę można podać już po dwóch tygodniach od pierwszej.
Dawki przypominające są niezbędne, bo odporność po szczepieniu podstawowym utrzymuje się co najmniej trzy lata (lub 12-18 miesięcy po schemacie przyspieszonym). Dla osób dorosłych do 49. roku życia szczepionych preparatem Encepur Adults pierwszą dawkę przypominającą podaje się po 12-18 miesiącach od zakończenia szczepienia podstawowego, kolejne co 5 lat; powyżej 49. roku życia kolejne dawki podaje się co 3 lata. W przypadku preparatu FSME-IMMUN pierwsza dawka przypominająca u osób do 60. roku życia – po 3 latach od szczepienia podstawowego, kolejne co 5 lat; powyżej 60. roku życia dawki przypominające co 3 lata.
Optymalny moment rozpoczęcia szczepienia to zima lub wczesna wiosna, aby pełna ochrona pojawiła się przed sezonowym szczytem aktywności kleszczy.
Komu rekomendować szczepienie?
Według polskiej grupy ekspertów szczepieniem powinny być objęte przede wszystkim osoby mieszkające na terenach o wysokiej endemiczności (pięć lub więcej przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie), osoby z grupy ryzyka na terenach o niższej endemiczności (1-5 przypadków na 100 000) oraz osoby pracujące na terenach zielonych, także w miastach, ze względu na wysokie skumulowane ryzyko zachorowania.
W rozmowie z pacjentem w aptece warto pytać konkretnie o styl życia. Zalecenie dotyczy m.in. pracowników leśnych, wojskowych na poligonach, turystów uprawiających piesze wycieczki, ale też osób biegających po lasach, właścicieli psów spacerujących na terenach zielonych oraz podróżujących do obszarów endemicznego występowania choroby w Europie i Azji.
Skuteczność i bezpieczeństwo
Szczepionki przeciw KZM cechują się wysoką skutecznością – na 100 osób zaszczepionych powyżej 95 wytwarza przeciwciała ochronne zabezpieczające przed powikłaniami.
Preparaty zawierają zabity wirus, więc nie istnieje ryzyko wywołania zakażenia. Najczęściej obserwowane odczyny mają charakter miejscowy: przemijający ból w miejscu wstrzyknięcia, obrzęk, bolesność, zaczerwienienie. Mogą wystąpić odczyny uogólnione, takie jak przejściowa gorączka, ogólne osłabienie, objawy grypopodobne, bóle głowy lub mięśni, nudności i wymioty – najczęściej po pierwszej dawce. Rzadko notowane są bóle mięśniowo-stawowe w okolicy karku oraz drgawki.
Przeciwwskazaniami są: reakcja anafilaktyczna po wcześniejszej dawce szczepionki lub po podaniu innej szczepionki, ostra choroba przebiegająca z gorączką oraz nasilona reakcja alergiczna na substancje pomocnicze. Alergia na białko jaja kurzego nie stanowi przeciwwskazania – jedynie nasilona reakcja w wywiadzie jest wskazaniem do przedłużonej obserwacji po szczepieniu. Nie zaleca się szczepienia kobiet ciężarnych, z wyjątkiem uzasadnionych okoliczności.
Jak rozmawiać z pacjentem?
Najmocniejszy argument na rzecz szczepienia jest prosty: nie da się skutecznie uchronić przed ukąszeniami kleszczy, a po ukąszeniu nie da się przewidzieć, czy konkretny pajęczak przenosi wirusa. Co więcej, badanie zdjętego z pacjenta kleszcza w laboratorium nie jest rekomendowane jako metoda oceny ryzyka. Szczepienie pozostaje obecnie jedynym skutecznym sposobem uchronienia się przed ciężką postacią choroby i jej powikłaniami neurologicznymi.
Drugi argument to czas. Pacjent, który przychodzi po pierwszej wizycie w lesie w maju, może rozpocząć schemat od razu i uzyskać częściową ochronę po pierwszej dawce, a pełną po trzeciej. Pacjent, który zgłasza się zimą lub w lutym czy marcu, będzie chroniony od początku sezonu kleszczowego.
Trzeci argument warto kierować do osób po 50. roku życia. To grupa, w której postać kliniczna KZM bywa cięższa, a dawki przypominające należy podawać częściej. Wczesne uzupełnienie kalendarza szczepień zmniejsza ryzyko przerwania ochrony.
W aptece ogólnodostępnej osoba dorosła może zostać zaszczepiona po kwalifikacji przez uprawnionego farmaceutę, zgodnie z obowiązującymi przepisami i schematem rejestracyjnym preparatu.
Źródła:
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2026). Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Szczepienia.Info. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/
ChPL Encepur Adults
ChPL FSME-IMMUN
